Timor-Leste nia ema sira no ema sira seluk ne’ebé mak apoiu Timor nia direitu ba autodeterminasaun, sente triste tebes ho ativista, jornalista no autór, Jill Jolliffe nia mate.
Hahú iha tinan 1975, Jill hakerek kona-ba Timor-Leste nia luta ba independénsia mak sai koñesidu iha mundu tomak. Nia hakerek sempre bazeia ba nia apoiu maka’as ba justisa ba povu Timor-Leste.
Jill Jolliffe nia servisu nu’udar parte importante ida iha Timor-Leste nia istória. Ita hanoin hikas Jill Jolliffe liuhusi matadalan báziku ida-ne’e kona-ba arkivu sira husi nia servisu.
Jill Jolliffe, 1975: Inísiu husi nia viajen mai Timor-Leste [Foto husi Michael Richardson]
Jill Jolliffe hahú nia viajen mai Timor iha Marsu 1975. Nia nu’udar membru delegasaun ida husi Uniaun Estudante Austrália nian (AUS) ne’ebé vizita Timor Portugués hodi observa dezenvolvimentu polítiku.
Jill Jolliffe nia publikasaun dahuluk kona-ba Timor. Abríl 1975.
Nia relatóriu husi vizita semana ida-ne’e nian hatudu katak nia komprende dezafiu barak ne’ebé Timor nia lider polítiku foun sira hasoru. Nia mós dezenvolve kedas relasaun ne’ebé forte ho ema Timor.
Jill fila kedas ba Timor-Leste hafoin konflitu polítiku iha fulan Agostu-Setembru 1975. Ne’e mak inísiu ba nia karreira naruk nu’udar jornalista.
Jill dezenvolve nia abilidade jornalista bainhira servisu hamutuk ho jornalista sira ne’ebé ho esperiénsia no profisionál hanesan Michael Richardson.
Nia relata kona-ba buat barak, inklui asaun militár Indonézia nian iha Timor laran. Jill hetan evakuasaun ba Australia antes invazaun Indonezia iha 7 Dezembru 1975.
Iha tinan 1976-1978, Jill Jolliffe nu’udar ativista no jornalista solidariedade Timor nian. Hafoin publika nia livru importante primeiru – Timor Leste: Nasionalizmu no Kolonializmu – nia muda ba Portugal.
Iha Portugál nia servisu nu’udar jornalista no kontinua nia peskiza no hakerek kona-ba Timor-Leste. Hafoin 1999, Jill kontinua nia servisu iha Timor-Leste no Darwin. Depois ne’e, nia hela iha Melbourne ba tinan hirak ikus ne’e. Iha ne’ebá nia publika ninia livru boot ikus – autobiografia ida Run for your life ka Halai hodi moris.
Jill Jolliffe – arkivista naturál
Jill Jolliffe sempre interese atu prezerva dokumentu sira ba jerasaun peskizadór sira iha futuru.
Nia ajuda Kevin Sherlock hodi harii nia biblioteka importante tebes ba Timor-Leste nia livru no artigu sira iha Darwin. Nia mós rai didia’k dokumentu hotu ne’ebé nia deskobre durante tinan haatnulu kona-ba peskiza ba Timor.
Ami fó ami-nia obrigadu ba Jill Jolliffe ba nia servisu iha nia moris hodi halo lista ida-ne’e kona-ba nia arkivu ne’ebé barak.
[John Waddingham, 12 Dezembru 2022]
A. Kolesaun arkivu prinsipál
Arkivu husi Jill Jolliffe – National Library of Australia (NLA)
Jill Jolliffe nia arkivu fíziku barak liu mak agora iha Biblioteka Nasionál Austrália iha Canberra. Dokumentu sira ne’e tau hamutuk iha kaixa 100 resin.
Deskrisaun báziku: Biblioteka nia katálogu.
Lista detalla: Matadalan ba Jill Jolliffe nia Arkivu sira
Pergunta Timor-Leste – Kolesaun Microfiche
Iha dékada 1990 nia laran, Jill hakarak fahe ninia arkivu nia konteúdu. Tanba ida-ne’e mak tempu antes internét, teknolojia ne’ebé uza mak fotografia microfiche.
Kópia husi Jill Jolliffe nia kolesaun mikrofiche bele hetan iha biblioteka sira iha Europa, Amérika no Austrália. Lista ida kona-ba konteúdu sira husi kolesaun ne’e bele hetan husi baze dadus Arkivu no Muzeu Rezisténsia Timor-Leste nian.
B. Kolesaun Menór
Iha tinan 1970, Jill Jolliffe transfere kolesaun ki’ik husi materiál arkivu ba instituisaun oioin husi Austrália.
National Library of Australia: Arkivu husi Jill Jolliffe. Liu-liu kona-ba dokumentu naun-Timor maibé inklui pamfletu Fretilin no livru literasia Rai Timur rai ita nia niang.
National Library of Australia: Kolesaun Jill Jolliffe nian. Entrevista ho Francisco Borja da Costa no Jose Martins. Gravasaun husi Alarico Fernandes & Xavier do Amaral. [Áudiu]
Katálogu Biblioteka Nasionál:
Proklamasaun Konstituisaun RDTL, 1975 (áudiu)
David Scott & Jill Jolliffe iha Universidade Nasionál Austrália, 1976 (áudiu)
Max Stahl & Jill Jolliffe entrevista ho Konis Santana (DVD)
Dokumentu biografíku sira kona-ba Jill Jolliffe (livru).
Biblioteka Australian National University (ANU), Canberra: Jill Jolliffe Manuscript collection on East Timor ka Jill Jolliffe nia kolesaun Manuskritu kona-ba Timor-Leste – file 117 iha kaixa 12 ; lista husi konteúdu la disponivel onlain.
Noel Butlin Archives Centre, ANU, Canberra: Kolesaun Timor-Leste nian – inklui apontamentu kona-ba Francisco Borja da Costa; Jill Jolliffe no Rick Collins jornalista nia relatóriu hafoin funu sivíl 1975 ; poezia, apontamentu no fotografia husi Coho-bere.
State Library, Victoria: Soldade Falintil soldiers no ema sivíl – Fotografia sira – inklui imajén koñesidu husi Nicolau Lobato iha tinan 1975 nia rohan.
C. Kolesaun seluk
Austrália nia Arkivu Nasionál, Canberra – ASIO nia file sira:
Organizasaun Intelligence Seguransa Austrália nian hahú halibur informasaun kona-ba Jill Jolliffe iha tinan 1968. Iha momentu ne’e Jill ativu tebes hodi halo opozisaun ba intervensaun militár Austrália nian iha Vietnám.
ASIO kontinua monitoriza Jill Jolliffe durante nia tinan dahuluk sira bainhira halo ativismu kona-ba Timor.
ASIO nia file balu kona-ba Jill mak disponivel onlain: Volume 1 1968-70, Volume 3 1972-75, Volume 4 1975-77.
Volume 2 (1970-72) no fotografia Intel (1968-1975) mak la’os onlain. File sira ne’e bele asesu iha arkivu Nasionál iha Canberra.
D. Jill Jolliffe nia publikasaun sira
Jill Jolliffe publika buat barak durante tinan sira bainhira nia servisu. Publikasaun sira ne’e inklui:
Lista husi publikasaun livru sira
Artigu iha jornál (exemplu husi The Canberra Times)
E. Omenájen ba Jill Jolliffe
Supporting Jill Jolliffe Pájina Facebook ne’ebé iha omenájen barak bainhira anúnsia Jill nia mate iha Dezembru 2022.
Jose Ramos-Horta (Tetum; vídiu YouTube)
